Szlak historii Przygórza. Tablica 10. Stare Köpprich

Szlak historii Przygórza. Tablica 10. Stare Köpprich (1660)

W 1628 r., wraz ze sprzedażą majątku Wolibórz Johannowi Angelo von Morganthe przez wdowę po ostatnim jego właścicielu z rodu von Stiellfried, sporządzono urbarz wyliczający wszystkie ruchomości i nieruchomości majątku. W urbarzu tym znalazły się zapisy istotne dla historii przyszłego Przygórza. Odnotowano w nim nazwę dzisiejszej Piekielnicy, którą zwano „Keprig”, oraz zaznaczono istnienie na wodach majątku Wolibórz aż 17 stawów rybnych, których część, jak wynika z późniejszych opracowań historii Przygórza wykonanych przez jego mieszkańców, musiała występować na owej Keprig, którą w innym miejscu urbarza określa się mianem "Forenwasser", czyli "wodą pstrągową". W opracowaniach tych wskazuje się, że to chaty czy szałasy hodowców ryb, ulokowane w pobliżu tych stawów, były pierwszymi siedziskami nad Piekielnicą. W górnym odcinku Piekielnicy do końca XIX w. zachowały się jeszcze 4 owe stawy: pierwszy w górnym odcinku rzeki poniżej pierwszej zagrody w Glashütte, drugi powyżej zabudowań starego młyna, trzeci w dolinie u podnóża Dziczka, naprzeciw domu nr 231 na strumieniu przepływającym przez stare Köpprich, wypływającym ze stoków Wolicy, i czwarty naprzeciw domu nr 226.

W 1660 r. ówczesny właściciel majątku Wolibórz Johann Georg von Morganthe w początkowym odcinku Piekielnicy utworzył hutę szkła i osadę zamieszkałą przez mistrzów szklarskich oraz ich pomocników: drwali, pracowników mielerzy i potażarni, które łącznie zwano Glashütte. W tym samym czasie w niższym odcinku rzeki, u podnóża Dziczka, wzdłuż prawobrzeżnego, bezimiennego dopływu Piekielnicy, von Morganthe utworzył folwark, na który składało się 7 zagród zagrodników, 2 zagrody chałupników i młyn z tartakiem, co w tamtym czasie stanowiło regułę, usytuowane na początku osady przy zbiegu z traktem do Przełęczy Woliborskiej. Była to druga leśna osada majątku Wolibórz nad Piekielnicą. Miejsce jej lokalizacji było szczególne. Po prawej stronie Piekielnicy, od strony północno-wschodniej nad Köpprich, górował szczyt Quingenberg (Garncarz), na szczycie którego po 1297 r. król Czech Wacław II nakazał zbudowanie małej strażnicy, której zadaniem było strzec granicy państwa,  traktu wzdłuż Piekielnicy i pobór ceł od transportowanych towarów.

Folwark Köpprich nie był zbyt duży o powierzchni rolnej nieco powyżej 30ha, w którym głównie hodowano owce i wytwarzano owczą przędzę, ale także uprawiano ziemię obsiewając ją prosem i jęczmieniem, stąd konieczność zbudowania i funkcjonowania w jej obrębie młyna, a po 1740 r. zaczęto w nim uprawiać także ziemniaki.  Młyn, zbudowany z kamienia, musiał  powstać przy rolniczej osadzie folwarcznej Köpprich, a nie przy hutniczej osadzie Glashütte. Koło młyńskie, które obsługiwało młyn i jednocześnie tartak, było poruszane wodą z dwóch dawnych stawów rybnych: powyżej młyna na Piekielnicy i na dopływie przepływającym przez osadę.

Do tego starego Köpprich w latach 1691-92 przeniesiono karczmę w miejsce tej działającej od lat 60. w Glashütte. Pierwszy młynarz w Köpprich – Kleiner, zmarł w 1696 r. i w księdze pogrzebów kościoła Św. Jakuba w Woliborzu, w której ten zgon odnotowano, po raz pierwszy zapisano nazwę Köpprich. Po raz drugi wymieniono ją w akcie zezwolenia na uruchomienie kopalni miedzi z końca XVII w. lub na przełomie wieków XVII i XVIII w miejscu "niedaleko od Köpprich". Ślepy chodnik tej kopalni został wydrążony na północno-zachodnim zboczu Golca, między domami 224 i 225. Chodnik ten istnieje do dzisiaj. I najprawdopodobniej w tej kopalni w 1706 r. został przysypany metallicus, czyli górnik kopalni rudnej, Henricus Tschack. Jego pogrzeb również został odnotowany w księdze parafii Wolibórz i można przypuszczać, że był on mieszkańcem Köpprich. Drugim młynarzem w Köpprich został syn Kleinera, który mieszkał w Glashütte.

W latach 1807-1820 w Prusach wprowadzono szereg ustaw uwłaszczeniowych, których ostatecznym rezultatem była likwidacja pańszczyzny w 1850 r. Już w początkach lat 20. XIX w., wraz z możliwością wykupienia w folwarkach ziemi przez ich dzierżawców, głównie zagrodników, oraz dzięki możliwości kupowania ziemi od właścicieli majątków, na południowym-zachodzie od Köpprich zaczęły powstawać nowe gospodarstwa i zagrody. Köpprich zaczęło się powiększać.

Taki sam proces w tym czasie nastąpił w dolnym biegu Piekielnicy,  gdzie tuż przy granicy z obecnym Zatorzem (niem. Leeden) powstała kolonia osady tzw. Nieder Köpprich. Osada folwarczna o charakterze rolniczym, około roku 1820 liczyła kilkanaście zagród. Folwark istniał do 1840 r., kiedy to w państwie pruskim wydano przepis o ich likwidacji.

W latach 1850-1852 młyn został kupiony przez spółkę akcyjną założoną przez Scholza seniora z Köpprich oraz Antona Rothera z Woliborza i utworzono w nim zakład "Młyn i Tartak". Starą karczmę z młyna zlikwidowano w 1860 r., a w jej miejsce w niższym odcinku Piekielnicy u zbiegu z drogą węglową, Scholz senior zbudował nowy zajazd. W 1892 r. jego następca, syn Franz Scholz wykupił udziały Rothera w spółce i stał się jedynym właścicielem młyna i tartaku. Niedługo później założył on w zespole młyna małą stadninę, natomiast sam młyn zlikwidował w 1910 r. Tartak działał nadal i po śmierci F. Scholza przejął go Vogel. Jeszcze w latach 70. XIX w. na lewo od starego drewnianego budynku, który najprawdopodobniej był starą karczmą, zbudowano murowany budynek mieszkalny, który tę funkcję pełni do dzisiaj. Sąsiedni drewniany budynek, najstarszy w Przygórzu, niestety popadł w ruinę.

1. Mapa z lokalizacją starego Köpprich (autor E. Kawałkowa)

2. Archiwalna mapa (1821) obrazująca rozwój przestrzenny Köpprich (zbiory archiwum Wyższego Urzędu Górniczego w Katowicach)

3. Zabudowa starego młyna wraz z budynkiem stajni na archiwalnej mapie z 1940r (igrek.amzp.pl)

4. Miejsce dawnej osady folwarcznej Köpprich w dolinie u podnóża Dziczka (autor E. Kawałkowa)

5. Początek dawnej osady folwarcznej od strony południowo-wschodniej z lokalizacją starego młyna (autor E. Kawałkowa)

6. Pozostałość kamiennego muru budynku młyna za murowanym domem nr 233 (autor E. Kawałkowa)

7. Drewniany dom (przed 1850 r.) z zespołu starego młyna. Zdjęcie z 2004 r. (polska-org.pl)

8. Murowany dom (lata 70. XIX w.) w zespole starego młyna zdjęcie 2004 r. (polska-org.pl)

Opracowanie: Ewa Kawałkowa dla Sołectwa Przygórze w ramach realizacji Funduszu Sołeckiego 2025.