Szlak historii Przygórza. Tablica 6. Małe osiedle fabryczne huty Barbara

Szlak historii Przygórza. Tablica 6. Małe osiedle fabryczne huty "Barbara" 1894-95

W końcu XIX w. w państwie niemieckim powstał projekt budowy osiedli fabrycznych w miejscowościach o rozwiniętym potencjale przemysłowym. W sąsiedztwie dużych zakładów, szczególnie kopalń i hut, zaczęto budować nowe osiedla domów wielorodzinnych wraz z obiektami usługowymi. Klasycznymi takimi osiedlami były górnośląskie "familoki".

W latach 1894-95, z inicjatywy ówczesnego właściciela byłej huty żelaza "Barbara" Franza Gebauera, przystąpiono do budowy takiego osiedla w Przygórzu. Z analizy pierwszej mapy topograficznej Przygórza, tzw. Messischblattu z 1896 r. wynika, że jako pierwsze, na nowo zakupionej działce powyżej stawu hutniczego, powstały domy nr 210 i 212. Do 1898 r. powstały kolejne dwa domy nr 211 i 213. Były murowane, zbudowane na planie prostokąta, posiadły podpiwniczenie, użytkowe poddasze, dwuspadowy dach kryty dachówką lub papą, z charakterystycznymi detalami architektonicznymi w elewacjach w postaci opasek drzwi i okien, czy gzymsów między kondygnacjami. Zaopatrzone były w podwójne okna oraz ozdobne, solidne drzwi wejściowe z żeliwnymi, pięknymi klamkami. Wewnątrz zbudowane były klatki schodowe z drewnianymi lub żeliwnymi poręczami. Początkowo domy nr 211 i 213, zwane "czerwonymi domami", z racji ich nieotynkowanych, ceglanych elewacji, były budynkami administracyjnymi huty. Wkrótce, z chwilą przejęcia ich przez gwarectwo "Neuroder Kohlen-und Tonwerke", stały się domami mieszkalnymi, przy czym od samego początku część parteru domu 212 przeznaczona była na sklep. Najczęściej były to domy z ośmioma dwuizbowymi mieszkaniami, wraz z zestawem komórek na poddaszu i piwnic w suterenie. Osiedle zostało zbudowane z cegieł pochodzących z rozbiórki wielkich pieców i kominów huty. Zgodnie z koncepcją i projektem, obok budynków powstały murowane lub drewniane komórki na opał, zewnętrzne toalety oraz studnie z żeliwnymi ręcznymi pompami. Gdy w 1931r. w górnym odcinku Piekielnicy, na obszarze osady "Glashütte" zbudowano wodociąg, osiedle zostało do niego podłączone, a na korytarzach tych domów pojawiły się krany ze zlewami. W piwnicach znajdowały się pomieszczenia gospodarcze dla mieszkańców. W niektórych z nich, jak w domu nr 211, urządzone były pralnie z piecem węglowym do gotowania prania. Domy wyposażone zostały w ręczne maglownice. Przy domach, lub w bliskiej odległości od nich, znajdowały się ogródki, w których mieszkańcy uprawiali warzywa i sadzili kwiaty. Na zapleczu domu nr 211 początkowo zbudowano dwie komórki, które w późniejszych latach zostały ze sobą połączone. Jedna z nich, po prawej stronie wejścia, zbudowana w innym stylu – z łukowatymi oknami i łukowatym żebrem sklepienia, była kaplicą do przechowywania ciał zmarłych przed ich wyprowadzeniem na cmentarz w Woliborzu.

Osiedla te, swoją zwartością zabudowy, wielkością budynków, formą i detalami architektonicznymi zdecydowanie różniły się od sąsiedniej zabudowy. W Przygórzu, wzdłuż Piekielnicy i biegnącej równolegle do niej drogi, już od pierwszych lat 50. XIX w. zaczęły powstawać pierwsze prywatne zabudowania szachulcowe (dom nr 206, obok którego w późniejszym czasie utworzono rzeźnię i masarnię). Zgodnie z pruskimi przepisami, od 1860 r. stawiano już tylko budynki murowane. Na prawym brzegu Piekielnicy powstawały zagrody rolnicze, a na lewym – domy w typie jednorodzinnym (dom nr 217, 206, 207) oraz duże obiekty usługowe, jak zajazdy (dom nr 218 i 223). Powstanie osiedla zdecydowanie zmieniło wygląd i charakter powstającej nowej części Przygórza, tworząc jego nowy układ przestrzenny i zmieniając dotychczasowy charakter z osady rolniczej na przemysłową. Należy podkreślić, że osada zachowała się do dziś, w niezmienionym układzie przestrzennym.


1. Fragment mapy topograficznej Przygórza z 1896 r. z lokalizacją osiedla fabrycznego (igrek.amzp.pl)


2. Dom nr 211 z miejscem dawnych ogródków (autor E. Kawałkowa)


3. Żeliwna poręcz klatki schodowej w domu nr 211 (autor E. Kawałkowa)



4. Domy nr 212 i 213 (autor E. Kawałkowa).



5. Dom nr 213 (autor E. Kawałkowa)



6. Ozdobne drewniane drzwi wejściowe dom nr 213 (autor E. Kawałkowa)



7. Drewniane komórki na zapleczu domu nr  213 ( autor E. Kawałkowa)


Opracowanie: Ewa Kawałkowa dla Sołectwa Przygórze w ramach realizacji Funduszu Sołeckiego 2025.


Przygórze Sołectwo